گزارش جلسه سوم درس قواعد کلامی عدل

دوره‌بندی بحث حسن و قبح

استاد برنجکار در جلسه‌ی سوم از سلسله دروس قواعد کلامی عدل، به اقوال مطرح‌شده در بحث حسن و قبح پرداختند. ایشان حضور اشاعره را نقطه‌ی عطفی در این مسئله عنوان کردند و افزودند می‌توانیم بحث حسن و قبح را در تاریخ کلام اسلامی به دو مرحله‌ تقسیم کنیم: قبل و بعد از اشاعره. در مرحله‌ی نخست، متکلمان امامی و معتزلی، حسن و قبح ذاتی و عقلی را فرض می‌گرفتند و احکامی را درباره‌ی عقاید اسلامی -خصوصاً افعال خدا- بیان می‌کردند. در مرحله‌ی دوم، خودِ حسن و قبح، معنای آن و دلایل له و علیه آن مورد بحث قرار گرفت.

دیدگاه اشاعره

ایشان در طرح نظر اشاعره، بحث حسن و قبح شرعی را به دو مرحله تقسیم کردند:

در مرحله‌ی اول (قرن چهارم) اشعری و باقلانی، حسن و قبح ذاتی و عقلی را انکار می‌کنند و به اثبات حسن و قبح شرعی می‌پردازند.

در مرحله‌ی بعد، اشاعره زیر فشار دلایل و اشکالات امامیه و معتزله، به تدریج برخی معانی حسن و قبح را عقلی می‌دانند و از بحثشان خارج می‌کنند. این مرحله، خود به مراحلی تقسیم می‌شود. در نهایت این مراحل، سه معنای حسن و قبح، عقلی و یک معنای آن شرعی دانسته می‌شود:

  • دیدگاه اشعری (م 324 ه) و باقلانی (م 403 ه): انکار مطلق حسن و قبح ذاتی و عقلی
  • دیدگاه جوینی (م 478 ه) و شهرستانی)479-548 ه): عقلی دانستن ملایمت و منافرت با طبع
  • دیدگاه آمدی (م 623 ه): عقلی دانستن موافقت و مخالفت با غرض

طرح ادامه‌ی دیدگاه‌های اشاعره و جمع بندی بحث به جلسه‌ی آتی موکول شد.

برای دریافت صوت سلسله جلسات قواعد کلامی عدل اینجا کلیک کنید.

قواعد کلامی عدل الهی

قواعد کلامی عدل الهی

درس: قواعد کلامی عدل الهی

مدرس: دکتر رضا برنجکار

زمان: سال 1396

* این مطلب در حال تکمیل است.

ردیف عنوان  دریافت توضیحات  خلاصه 
1 جلسه 1  دریافت حجم: 34.9 مگابایت PDF
2 جلسه 2  دریافت حجم: 33.7 مگابایت PDF
3 جلسه 3  حجم: 37.1 مگابایت

گزارش جلسه دوم درس قواعد کلامی عدل

مروری بر مباحث گذشته

در جلسه قبل پس از بیان اهمیت و جایگاه بحث قاعده‌ی حسن و قبح، به چگونگی طرح مساله پرداختیم و بیان شد که می‌توان بحث را در سه یا چهار مقام مطرح کرد: ثبوت، اثبات، ملازمه، وقوع و کیفر.

بررسی مقام اثبات در قاعده‌ی حسن و قبح

استاد برنجکار در جلسه‌ی دوم از سلسله دروس قواعد کلامی عدل، به بررسی مقام اثبات در قاعده‌ی حسن و قبح پرداختند. بنا بر نظر ایشان، دیدگاه‌های مربوط به مقام دوم -یعنی مقام اثبات- را می‌توان این‌گونه بیان کرد:

فرض اول: حسن و قبح ذاتی است و عقل آن را درک می‌کند.

فرض دوم: حسن و قبح ذاتی است و عقل آن را درک نمی‌کند.

فرض سوم: حسن و قبح ذاتی نیست و عّقلا آن را اعتبار می‌کنند و این اعتبار را، دست‌کم در پاره‌ای امور (امور انسانی) به رسمیت می‌شناسند.

فرض چهارم: حسن و قبح ذاتی نیست و اعتبار عقلایی نیز وجود ندارد یا اگر وجود دارد، ارزشی ندارد و از این رو حسن و قبح، صرفاً به اراده و امر و نهی شارع برمی‌گردد.

بدین ترتیب، چهار فرض در مقام اثبات متصور است. فرض اول، مورد قبول امامیه و معتزله است. فرض سوم از سوی فلاسفه پذیرفته شده است. فرض چهارم از آن اشاعره است. فرض دوم، یعنی ذاتی و غیر عقلی بودن حسن و قبح، طرف‌دار جدی ندارد.

بررسی مقام ملازمه در قاعده‌ی حسن و قبح

استاد برنجکار مقام ملازمه را این‌گونه توضیح دادند: در مقام ملازمه، بحث در این است که بر فرض که حسن و قبح، ذاتی و عقلی یا غیرذاتی و عقلایی باشد، آیا ملازمه‌ای میان درک عقل یا اعتبار عقلا با حکم شرع وجود دارد یا خیر؟ آیا «کلما حکم به العقل او العقلا، حکم به الشرع» درست است یا خیر؟

این بحث در اصول فقه مطرح می‌شود و در کتاب‌های کلامی مورد بحث قرار نمی‌گیرد؛ زیرا مربوط به ثبوت حکم شرعی برای مکلفان است و ارتباطی با افعال خدا و عدل الهی که در کلام مورد بحث است، ندارد. البته می‌توان بحث دیگری را در این مقام یا به‌عنوان مقام چهارم مطرح کرد که در صورت وجود ملازمه میان حکم عقل و حکم شرع (از لحاظ احکام خمسه) و در نتیجه استحقاق ثواب و عقاب، آیا از لحاظ وقوع ثواب و عقاب هم حکم عقل مانند حکم شرع است؟

از میان این سه یا چهار مقام، آن‌چه به علم کلام و عدل الهی مربوط می‌شود، دو مقام نخست است. زیرا متکلمان بحث حسن و قبح عقلی را به عنوان ملاکی برای داوری درباب افعال الهی مورد استفاده قرار می‌دهند و بحث ملازمه و وقوع ثواب و عقاب به احکام شرعی و کیفر و پاداش مربوط به مکلفین مربوط می‌شود. از این رو، بحث اصلی ما، به دو مقام نخست مربوط می‌شود.

هم‌چنین در ادامه‌ی جلسه، تاریخچه بحث از افلاطون تا کلام اسلامی، مطرح شد.

برای دریافت صوت سلسله جلسات قواعد کلامی عدل اینجا کلیک کنید.

نقد کتاب قاعده الواحد از دیدگاه متکلمان

نقد کتاب قاعده الواحد از دیدگاه متکلمان

نشست علمی: نقد کتاب قاعده الواحد از دیدگاه متکلمان

ارائه دهنده: حجت الاسلام دکتر محمد حسن قدردان قراملکی

ناقدان: حجج اسلام  دکتر رضا برنجکار، دکتر اکبر اقوام کرباسی

دریافت صوت
حجم: 33.8 مگابایت

علم کلام بر اساس تجرید الاعتقاد محقق طوسی

علم کلام بر اساس تجرید الاعتقاد محقق طوسی

معرفی کتاب: علم کلام ؛ بر اساس تجرید الاعتقاد محقق طوسی

 نویسنده: دکتر رضا برنجکار

 ناشر: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث

دریافت 30 صفحه ابتدائی
حجم: 5.16 مگابایت

یکی از مهمترین کتابهای کلامی، کتاب تجرید الاعتقاد اثر خواجه نصیر الدین طوسی است که با وجود فشرده بودن، دربردارنده  یک دوره کلام اسلامی است. این کتاب شامل شش مقصد است: دو مقصد نخست به امور عامه و چهار مقصد بعدی به اصول دین می پردازد. به دلیل اهمیت این کتاب، شروح بسیاری توسط دانشمندان شیعه و سنی بر آن نگاشته شده است که از مهمترین آنها شرح علامه حلی با عنوان کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد است.

اثر حاضر کوشیده است  یک دوره کلام اسلامی را بر مبنای کتاب تجرید الاعتقاد عرضه و به شرح قسمت های اصلی و مهم تر این کتاب بپردازد. البته در این شرح بیشترین استفاده از کتاب کشف المراد علامه حلی بوده است.

 پژوهش حاضر در شانزده بخش به صورت درسنامه زیر فصل بندی شده است:

اثبات وحود خداوند متعال و قدرت او

عمومیت قدرت، صفات علم، حیات و اراده

صفات سمیع، بصیر، متکلم وباقی و نفی صفات زائد بر ذات

عدل الهی، حسن و قبح، قدرت خدا بر فعل قبیح، هدفمندی افعال خدا

نفی اراده قبیح، جبر و اختیار، فعل متولد، قضا و قدر

هدایت و ضلالت، تکلیف، قاعده لطف

مساله شرور و آلام

حسن بعثت و وجوب آن، وجوب عصمت پیامبر

دیگر ویژگی های پیامبر، معجزه، کرامت، همیشگی بودن بعثت، شریعت جدید

اثبات نبوت خاصه پیامبر اکرم (ص) و عمومیت آن، افضلیت پیامبران بر فرشتگان 

نصب و نص امام، عصمت و افضلیت امام

اثبات امامت خاصه (1)

اثبات امامت خاصه (2)

امکان و وقوع معاد و چگونگی آن

پاسخ به شبهات معاد جسمانی، ثواب و عقاب، احباط و تکفیر

دائمی نبودن کیفر کبیره، عفو، شفاعت، توبه، آفرینش بهشت و دوزخ

کتاب علم کلام ؛ بر اساس تجرید الاعتقاد محقق طوسی، تألیف دکتر رضا برنجکار از سوی مجموعه متون تدوینی نشر مرکز الکترونیکی دانشگاه قرآن و حدیث، به زبان فارسی، در قطع رقعی، در 168  صفحه به نگارش درآمده است و در سال ۱۳۹۶با همکاری انتشارات دارالحدیث منتشر شده است.

متن سی صفحه‌ی ابتدایی این کتاب در پیوست این پست قابل مطالعه است.


گزارش جلسه اول درس قواعد کلامی عدل

مقدمه

استاد برنجکار در ابتدای جلسه اول درس قواعد کلامی عدل، با اشاره به بحثی که در مورد معنای قاعده در ابتدای کتاب قواعد کلامی توحید بیان کرده‌اند، قاعده را حکمی کلی دانستند که دلیل برای مسائل متعددی است؛ چه در یک باب جاری شود و چه در ابواب مختلف. استاد در تفاوت شیوه طرح مباحث قواعد عدل با قواعد توحید اشاره کردند: از آن‌جا که کتاب‌های کلامی برای توحید قاعده ذکر نکرده بودند، به آیات و روایات مراجعه و با ابزار عقل این قواعد استخراج شد؛ ولی در باب عدل، برخی از قواعد عدل در کتاب‌های کلامی حتی با نام قاعده ذکر شده است؛ مثل قاعده حسن و قبح، قاعده لطف و قاعده اصلح. به همین دلیل در سلسله مباحث قواعد عدل الهی، سیر بحث در هر قاعده این‌گونه است:

1) بررسی جایگاه و اهمیت قاعده؛

2) بررسی پیشینه بحث از قاعده؛

3) بررسی و نقد دیدگاه ها و تقریرات مختلف قاعده؛

4) بیان نظر برگزیده بر پایه‌ی ادله عقلی و نقلی؛

5) بررسی لوازم و آثار نظر منتخب.

قاعده حسن و قبح

استاد در ادامه به طرح بحث قاعده حسن و قبح پرداختند ایشان متذکر شدند که این قاعده زیربنای بسیاری از مسائل و قواعد عدل الهی مثل قاعده لطف است؛ حتی نبوت، امامت و معاد بدون این قاعده قابل اثبات نیست. از این رو می‌توان قاعده‌ی حسن و قبح را پرکاربردترین قاعده‌ی کلامی دانست.

ایشان به سبک رایج متکلمان در طرح این بحث اشاره کردند که آن‌ها معمولاً حسن و قبح را به عقلی و شرعی تفکیک می‌کنند و اشاعره را پیرو حسن و قبح شرعی و امامیه و معتزله را طرفدار حسن و قبح عقلی می‌دانند. سپس اشاره کردند که به نظر می‌رسد باید سبک بحث را به گونه دیگری طرح کرد: باید در سه مقام ثبوت، اثبات و ملازمه میان حکم عقل و شرع اشاره کرد:

1) مقام ثبوت: آیا افعال، در ذات خود و قطع نظر از امر و نهی شارع، حسن یا قبح دارد یا نه؟ ( حسن و قبح ذاتی)

2) مقام اثبات: اگر حسن و قبح ذاتی باشد، آیا عقل قدرت درک آن را دارد یا نه؟

3) مقام ملازمه: اگر عقل حسن و قبح را درک کرد، آیا شارع نیز آن را قبول می‌کند و کشف از حکم شرعی می‌کند یا نه.

با توجه به این که فلاسفه اسلامی حسن وقبح را عقلایی و اعتباری می‌دانند، در مجموع می‌توان چهار فرض را متصور دانست:

الف) حسن و قبح ذاتی است و عقل توان فهم آن را دارد (دیدگاه امامیه و معتزله)؛

ب) حسن و قبح ذاتی است؛ ولی عقل آن را درک نمی‌کند (منسوب به برخی اخباریین)؛

ج) حسن و قبح اعتبار عقلایی است (دیدگاه فلاسفه)؛

د) حسن و قبح ذاتی نیست و به اعتبار عقلاء هم نیست؛ بلکه به اعتبار شرع است و کاشف از آن نیز امر و نهی شارع است (دیدگاه اشاعره).

برای دریافت صوت سلسله جلسات قواعد کلامی عدل اینجا کلیک کنید.

بازخوانی آموزه بداء

بازخوانی آموزه بداء

نام کتاب: بازخوانی آموزه بداء

 نویسنده: دکتر سید جمال الدین موسوی

 ناشر: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث

دریافت 50 صفحه ابتدایی کتاب
حجم: 4.2 مگابایت

مسئله «بداء» یکی از مسائل بسیار مهم، تأثیرگذار و ریشه‌دار شیعی به‌‌‌‌‌‌‌شمار می‌رود. این مسئله از مسائل چالش‌برانگیز اعتقادات امامیه است که  همواره یک پای ثابت هجمه علیه آموزه‌های اعتقادی شیعه از ابتدای مطرح شدن آن در جامعه شیعی تا عصر حاضر بوده است و افزون بر اهمیت آن، در بسیاری از حوزه‌های ‌مسائل کلامی مانند اراده و مشیّت، علم الهی و قضا و قدر تأثیر بسزایی دارد که بر اهمیت آن می‌افزاید. این مسئله از دیر باز هدف انتقادات تند جریان‌های ‌رقیب کلامی بوده و دامنه این انتقادها قرن‌ها‌ ادامه یافته و در حال حاضر نیز به‌عنوان نقطه ضعف و کاستی در عقاید شیعه امامیه مطرح شده و به آن دامن ‌زده می‌شود.


اثر حاضر کوشیده است این آموزه را بر اساس منابع وحیانی واکاوی کرده و دیدگاه اندیشمندان عصر حضور اهل بیت علیهم السلام را بازخوانی کند. از آن‌جا که خلأ تمامی پژوهش‌های ‌مشابه در این عرصه فقدان دید تاریخی به این مسئله است، نگارنده بر آن شد تا با بررسی تاریخی این آموزه و سیر تطوّر آن در مدرسه‌های ‌کلامی امامیه، دیدگاه متکلمان نخستین امامیه را در این‌باره یافته و تغییرات پدید آمده در این آموزه مهم و تأثیرگذار کلامی را نمایان سازد.



 پژوهش حاضر در چهار فصل زیر سامان دهی شده است :

مفاهیم و کلیات

بررسی آموزه بداء در مدرسه‌های ‌کلامی امامیه

آموزه بداء در آیات و روایات

تحلیل و چرایی تغییر در تبیین آموزه بداء

ضمیمه: تردد در ساحت ربوبی از منظر مکتب اهل بیت علیهم السلام


فصل نخست، به کلیات و مفاهیم این پژوهش و ابعاد مسئله‌شناختی و پیشینه آن پرداخته است. فصل دوم، گزارشی از سرنوشت آموزه بداء از دوران صدور روایات تا انتهای عصر تغییر و تطوّر آن یعنی مدرسه کلامی اصفهان است. در فصل سوم، نگاه کلامی به آموزه بداء شده و دیدگاه آیات و روایات در خصوص بداء و مبانی آن پی‌گیری شده است. فصل چهارم، که در‌‌‌‌‌‌‌واقع، هدف اصلی پژوهش پیش روست، به اثبات فرضیه اصلی پژوهش پرداخته و نقطه ارتباط و اتصال فصل دوم و سوم به شمار می‌آید.


کتاب بازخوانی آموزه بداء ، تألیف حجت الاسلام سیدجمال الدین موسوی از سوی پژوهشکده کلام اهل بیت علیهم السلام، به زبان فارسی، در قطع رقعی، در ۳۲۰  صفحه به نگارش درآمده است و در سال ۱۳۹۶با همکاری انتشارات دارالحدیث منتشر شده است.


قواعد کلامی (توحید)

قواعد کلامی (توحید)

نام کتاب: قواعد کلامی (توحید)

نویسنده: دکتر رضا برنجکار، دکتر مهدی نصرتیان

ناشر: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث

حجم: 3.86 مگابایت

یکی از دانش های نوپدید، قواعد کلامی (توحید) است که تأثیری شگرف در توسعه و تدقیق استنباط گذاشته و دارد. هدف این کتاب، استخراج مهم‌ترین قواعد کلامی مربوط به توحید - به‌عنوان نخستین و مهم‌ترین اصول پنج‌گانه اعتقادی - از منابع وحیانی است. این قواعد، هرچند از قرآن و احادیث استخراج شده است، اما همگی اصولی عقلی‌اند که اثبات و تفسیر درست آموزه‌های ‌خداشناسی دینی بر آنها بنیاد می‌گیرد.

با تأمل در مباحث توحیدی متکلمان امامیه، روشن می‌شود که بسیاری از آن مباحث، مبتنی بر این قواعد است، هرچند آنان به این قواعد تصریح نکرده‌اند.

مقصود از قاعدۀ کلامی در این کتاب «گزاره‌ای کلی است که می‌تواند در تعداد قابل توجهی از مسائل مهم کلامی مبنا و دلیل قرار گیرد». از این‌رو، در این تحقیق، پس از بحث از هر قاعدۀ کلامی، در ذیل عنوان «آثار و لوازم قاعده»، مبنا و دلیل بودن قاعدۀ بحث شده را در چند مسئلۀ مهم کلامی، نشان داده‌ شده است.

در نوشتار حاضر هشت قاعده بررسی شده است:

  • قاعدۀ «نفی قیاس»
  • قاعدۀ «خروج از حدین»
  • قاعدۀ «کل معروف بنفسه مصنوع»
  • قاعدۀ «نفیکمالات مخلوق از خالق»
  • قاعدۀ «غیریت صفت و موصوف»
  • قاعدۀ «نفی صفات»
  • قاعدۀ «فاعلیت»
  • قاعدۀ «خلق لا من شئ»

در بحث از هر قاعده، پس از ذکر مقدمه‌ای درباره قاعده و جایگاه آن، معنای لغوی و اصطلاحی الفاظ بررسی می‌شود. در ادامه، ادله نقلی قاعده و دیدگاه‌های ‌شارحان و مفسران در ذیل برخی آیات و روایات، ذکر می‌شود. آن‌گاه تحلیل خود از قاعده و جمع‌بندی ادله نقلی بیان می‌شود. سپس ادله عقلی قاعده مورد بحث قرار می‌گیرد. در انتهای بحث، آثار قاعده در مباحث مختلف اعتقادی ذکر می‌شود. در بحث آثار هم مسائل زیر مجموعۀ قاعدۀ کلامی و هم قاعده‌های ‌معارض فلسفی مطرح می‌شود.

کتاب «قواعد کلامی (توحید)» تألیف حجت الاسلام دکتر رضا برنجکار و دکتر مهدی نصرتیان اهور، به زبان فارسی از سوی پژوهشکده کلام اهل بیت علیهم السلام، در قطع رقعی، در ۲۲۴ صفحه به نگارش درآمده است و در سال ۱۳۹۶با همکاری انتشارات دارالحدیث منتشر شده است.

معارف و عقاید 1

معارف و عقاید 1


نام کتاب: معارف و عقاید 1

نویسنده: محمدتقی سبحانی، رضا برنجکار

موضوع: کلام، توحید، عدل، نبوت

دریافت
حجم: 29.8 مگابایت
جایگاه عقل و فطرت در معرفت

جایگاه عقل و فطرت در معرفت

نشت علمی با موضوع جایگاه عقل و فطرت در معرفت

سخنران: دکتر محمدحسین منتظری

مدرسه کلام امامیه اصفهان - تابستان 1394

دریافت
حجم: 27.3 مگابایت

رابطه‌ی اراده‌ی خدا و انسان

رابطه‌ی اراده‌ی خدا و انسان

نشست علمی با موضوع رابطه‌ی اراده‌ی خدا و انسان
سخنران: دکتر سید حسن طالقانی

مدرسه کلام امامیه اصفهان - تابستان 1394

حجم: 37.4 مگابایت
ماهیت اراده و مراتب فعل الهی

ماهیت اراده و مراتب فعل الهی

نشست علمی با موضوع ماهیت اراده و مراتب فعل الهی
سخنران: دکتر رضا برنجکار

مدرسه کلام امامیه اصفهان - تابستان 1394

حجم: 31.6 مگابایت

اسما و صفات خداوند

اسما و صفات خداوند

دانشنامه امام علی، مدخل اسما و صفات

نویسنده: دکتر محمدتقی سبحانی

حجم: 62.6 مگابایت
توحید در قرآن و حدیث

توحید در قرآن و حدیث

درس: «توحید در قرآن و حدیث» رشته ی علوم حدیث - گرایش کلام

مدرس: حجة الاسلام و المسلمین دکتر محمدتقی سبحانی

مکان: مؤسسه علامه مجلسی - اصفهان

زمان: نیم سال اول 96-1395